Kuncewiczowie

Tokarczuk o prozie Kuncewiczowej

Z grudniowego numeru lubianego przez nas dwumiesięcznika „Książki” spogląda Olga Tokarczuk. Wewnątrz numeru znajduje się m.in wywiad red. Michała Nogasia z Noblistką. Dlaczego o tym piszemy w blogu, poświęconym przede wszystkim Kuncewiczom? Otóż: Tokarczuk ceni prozę Marii Kuncewiczowej. Redakcja „Książek” pewnie się nie obrazi, jeśli zacytujemy kilka fragmentów z tego tekstu:

Ostatnio odkryłam też na nowo i doceniłam książki, które czytałam w młodości – Dziewczęta z Nowolipek i ich kontynuację, czyli Rajską jabłoń. I pomyślałam o tym, jak bardzo niedoceniana jest dziś tytaniczna praca Poli Gojawiczyńskiej. Jej książki to ogromne narracje usadowione na przestrzeni dekad, od początku XX wieku. Ileż one mówią rzeczy o tamtym polskim społeczeństwie, o tym jak nasi dziadkowe i babcie żyli, myśleli, jak wyglądał kiedyś układ sił politycznych. Trochę niestety zapomnieliśmy już o pisarskiej wrażliwości. (…) To banalna prawda dotycząca kobiet – procesy niepamięci dotykają je znacznie szybciej niż mężczyzn, a to, co zrobiły i napisały, zdaje się znacznie bardziej kruche. Spotkało to Polę Gojawiczyńską, Marię Kuncewiczową.

Z tego samego wywiadu pochodzą wypowiedzi Olgi Tokarczuk, pod którymi podpisywała się sama Maria Kuncewiczowa:

Nigdy nie jestem na urlopie czy zwolnieniu. Nieustająco słucham i obserwuję. Cała książka może zrodzić się nagle, w krótkiej chwili, z jednego usłyszanego zdania.

Często brakuje mi fizycznie momentu pisania. On wiąże się w moim przypadku ze stanem ogromnego skupienia, prawie medytacji. Pisanie mnie uspokaja, daje mi poczucie kontroli, panowania nad wszystkim. (…) Od wielu lat żyję w poczuciu, że książki domagają się tego, by zostały napisane. One już w jakimś sensie istnieją (…) są gotowe, a ja je jedynie odkrywam, zapewniam im fizyczne istnienie, przenoszę je na papier. Czuje się trochę jak łowca tropów, szukam ich, a nagle następuje klik, jak gdyby ktoś zapinał narty i wszystko zaczyna do siebie pasować.

Dziękujemy za ten wywiad i drobną ale jednak reklamę doskonałej, choć wymagającej prozy Marii Kuncewiczowej ( o mało co również Noblistki).

Nowy, grudniowy numer „Książek”. To z niego pochodzą powyższe cytaty.

Niezwykły ojciec

Matematyk, nauczyciel, reformator nauczania. Maria Kuncewiczowa wspomina swojego ojca, Józefa Dionizego Szczepańskiego w „Fantomach”. Postaci poświęciła również powieść „Leśnik”, którą wydano drukiem w 1952 roku na łamach paryskiej „Kultury”. Od niedawna o ojcu pisarki możemy przeczytać w Internetowym Polskim Słowniku Biograficznym:

https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jozef-dionizy-szczepanski

Biografia jest opatrzona stosowną bibliografią, z której dowiadujemy się, że autorka opracowania, Agata Barzycka skorzystała nawet ze sprawozdań z posiedzeń Koła Matematyczno – Fizycznego w Warszawie za rok szkolny 1906/7. Oprócz życiorysu Szczepańskiego dostępna jest mapa oraz graf powiązań – schemat postaci powiązanych.

Internetowy Polski Słownik Biograficzny, którego wydawcą jest Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny, nieustannie poszerza liczbę opracowanych biografii.

Józef Dionizy Szczepański

Urodziny Pani Marii

Dziś (30.10.2019) przypadają urodziny Marii Kuncewiczowej. Pisarka pewnie obraziłaby się za nas, gdybyśmy zdradzili, która to rocznica.

Z tej okazji przypomnijmy fragmenty wywiadu, jaki ukazał się w miesięczniku Uroda, w roku 1980. W rozmowie z dziennikarką, Wiesławą Czapińską Maria Kuncewiczowa mówiła m.in

Starość fizyczna nie jest przecież starością psychiczną. Starość na ogół przeszkadza w czynnościach codziennych, prostych , najłatwiejszych. Natomiast to, co stanowi treść życia kobiety, jeżeli oczywiście żyła twórczo, nie starzeje się nigdy.  Pojęcia twórczości nie ograniczam jedynie do spraw artystycznych. Widzę je znacznie szerzej. Twórcze może być życie matki, babki, sąsiadki. Tej, co smaży konfitury, robi na drutach, haftuje, wymyśla nowe potrawy, świetnie szyje. Jeżeli kobieta żyła twórczo, nie starzeje się szybko. (…)

Wiecznie młode pozostają te, które reagują na pory roku, na smak potraw, na rozmaitość losu. (…)

Nie wierzę w dobre rady. Wierzę w człowieka. Nikt nie żyje według rad, dowodziłoby to braku charakteru. (…) Rozsądek tylko i wyłącznie on, i życie w myśli jakichś ustalonych reguł przeraża mnie i oburza. O sensie naszego istnienia stanowi miłość.

Podróże

Podróże są ważnym aspektem życia Marii i Jerzego Kuncewiczów. Powody zmiany miejsc zamieszkania, choćby tymczasowego, były różne.

Niespełna dwudziestoletni Jerzy, prowadząc nielegalną wówczas działalność polityczną, musiał uciekać do Belgii, gdzie podjął studia na Uniwersytecie w Liège. W okresie międzywojnia, jako wzięty prawnik i jednocześnie działacz ludowy podróżował, ale zawsze w celach związanych z wyznawanymi poglądami lub pracą. Maria, urodzona w Samarze, w Rosji, pierwszą podróż odbyła jako pięciolatka, kiedy rodzice podjęli decyzję o powrocie na stałe do Ojczyzny. Do czasu usamodzielnienia wielokrotnie zmieniała miejsca zamieszkania (Płock, Włocławek, Kraków, Warszawa) co było związane z charakterem pracy jej ojca – nauczyciela. Ponieważ rodzice Marii mieli „otwarte kieszenie jeśli chodziło o podróże”, jako nastolatka odwiedzała miejsca, w których pracował jej starszy brat Aleksander (Zwierzyniec, Berlin, Monachium, Zagrzeb). Później były wakacje nad Morzem Bałtyckim oraz studia w Krakowie i w Nancy.

W 1927 roku, Maria i Jerzy Kuncewiczowie, razem z kilkuletnim synem Witoldem, odbyli naistotniejszą w swoim życiu podróż, do Kazimierza Dolnego nad Wisłą. Dla Jerzego, urodzonego na Lubelszczyźnie, miasteczko było doskonale znane z czasów wakacji. Maria z Kazimierzem oswajała się powoli, nie ulegając natychmiast jego urokowi. Ostatecznie Kuncewiczowie w miasteczku wybudowali dom, który szczęśliwie przetrwał działania wojenne, stając się ich azylem i celem powrotów.


Jesteśmy na środku mostu, kiedy Marynka prosi o zatrzymanie auta, wyskakuje i ciągnie mnie za sobą. Zdziwiony idę za nią na brzeg rzeki. Marynka w zamyśleniu wskazuje obcą ziemię po drugiej stronie. Po co tam? – pyta. Chwila wspólnej zadumy. Marynka bierze do ręki grudkę naszej ziemi i przyciska do ust.

W okresie emigracji Maria i Jerzy Kuncewiczowie, w podróży wymuszonej przez bieg historii, dziewięć miesięcy spędzili w Paryżu. Kolejne lata wojny to Wielka Brytania i miejsca zamieszkiwane z konieczności, nie z wolnego wyboru (Londyn, Dorchester on Thames, Fowey). Swobodne podróże możliwe były dopiero po wojnie, kiedy Maria Kuncewiczowa pochłonięta działalnością na rzecz PEN Clubu, odwiedzała Paryż, Lozannę i Dublin. Dalsza emigracja, do USA w 1955 roku, dawała także nowe perspektywy podróży (m.in do Kanady, z odczytami na temat Adama Mickiewicza).

Od lat sześciesiątych, Jerzy i Maria Kuncewiczowie podróżowali niemal zawsze razem i były już to wyłącznie podróże krajoznawcze i towarzyskie. Na pokładzie transatlantyku MS”Batory” docierali do brzegów Europy, odwiedzając m.in Francję, Hiszpanię, Włochy, Szwecję, Austrię, Szwajcarię, Jugosławię.



Europa to jednak jest dom, wszystkie zapachy i światła nam na pamięć. Ale Ameryka też ciągnie.

Wrażenia z podróży znajdowały odzwierciedlenie w kolejnych pracach pisarki. „Klucze”, poświęcone zostały głównie miejscom, w których małżeństwo znalazło się z przymusu, w ucieczce przed wojną. W „Przeźroczach” Kuncewiczowa opisuje Włochy. „Miasto Heroda” to dziennik podróży do Palestyny, a „Don Kichote i niańki” – opowiada o Hiszpanii. Akcja „Gaju oliwnego” toczy się w Prowansji, a „Tristana 46” – w Anglii. Żadna z wymienionych książek nie jest jednak typowym reportażem z podróży.

Emigracja

W pierwszych dniach września 1939 roku to Jerzy Kuncewicz podjął decyzję o opuszczeniu nowo wybudowanego domu, Kazimierza i Polski. Obawiał się o bezpieczeństwo swoje i swojej rodziny, bowiem tuż przed wybuchem wojny występował jako adwokat Żydów polskich w Berlinie.

9 września samochodem znajomych, wyruszyli na Wschód. Siedemnastoletni syn Witold jechał sam, planując dołączyć do armii polskiej. W Lublinie auto, którym podróżowali Kuncewiczowie, zostało zarekwirowane na potrzeby wojska, a Maria i Jerzy dołączyli do autobusu ewakuujących się pracowników Ministerstwa Spraw Zagranicznych. W Kosowie (obecnie Ukraina) Jerzy Kuncewicz znalazł czyste blankiety książeczek paszportowych. Wypełnił je i z takimi dokumentami 17 września 1939 roku, w Czerniowcach Kuncewiczowie przekroczyli granicę Polski.Tak zaczęła się ich blisko dwudziestoletnia tułaczka po świecie.

Dzięki znajomości języków obcych, powiązaniom towarzyskim w kręgach kultury i polityki, Kuncewiczom udało się przetrwać pierwszy etap emigracji. W Bukareszcie byli goszczeni przez tamtejszego działacza PEN Clubu, we Włoszech, wydawnictwo wypłaciło honorarium za przełożoną na język włoski „Cudzoziemkę”, a w Paryżu zamieszkali u kazimierskiej przyjaciółki, Ireny Lorentowicz.

Do lata 1940 roku stolica Francji była przystanią dla rodziny Kuncewiczów oraz innych polskich emigrantów. Witold, który również przez Rumunię przedostał się do Francji, przygotowywał się do matury w Liceum Norwida, Jerzy rozpoczął pracę w Wydziale Łączności z Krajem przy Ministerstwie Informacji i Propagandy, Maria kontynuowała pracę literacką i społeczną. Drukowała w „Głosie Polskim”, „Wiadomościach Polskich” i tygodniku „Polska Walcząca”. Rozpoczęła pracę nad książką pisaną w języku francuskim. Z Kazimierzem Wierzyńskim wznowiła działalność polskiego PEN Clubu. Literackim wyrazem emocji związanych z sytuacją Polski, był opracowany na podstawie relacji, „Dziennik lotnika – obrońcy Warszawy”. Tekst, opracowany później w formie słuchowiska, został dwukrotnie wyemitowany na antenie BBC Home Service.

W czerwcu 1940 roku dramat emigracji rozpoczął się na nowo. Francja ogłosiła kapitulację, a małżeństwo Kuncewiczów na polskiej węglarce wyruszyło do Wielkiej Brytanii. Mieszkając: w Londynie, małej miejscowości pod Oksfordem, w Kornwalii Kuncewiczowie uczestniczyli aktywnie w życiu emigracyjnej Polonii. Jerzy pracował dla Biura Traktatów przy rządzie emigracyjnym RP; działał w Stronnictwie Ludowym i przygotował książkę „O pełne wyzwolenie człowieka” (Londyn, 1945 r.). Maria, mimo niewielkich dostaw papieru ale dzięki wsparciu z Funduszu Kultury Narodowej oraz Ministerstwa Informacji i Dokumentacji, wydała szkic na temat literatury polskiej „Modern Polish prose”, „Klucze” (wspomnienia okresu 1939-1943) oraz powieść „Zmowa nieobecnych”, której akcja toczy się w czasie wojny. Ponadto efektem starań pisarki ukazało się aż jedenaście obcojęzycznych wydań „Cudzoziemki”.

W kolejną podróż z MS „Batory”

Tym, co równie istotnie zajmowało pisarkę była praca na rzecz polskiego PEN Clubu, którego była prezesem. Wspierana przez męża, podjęła próbę stworzenia Centrum PEN Clubu dla Pisarzy na Wygnaniu. Liczne spotkania z emigracyjnymi literatami, wystąpienia, odczyty, dyskusje wśród członków na temat wojennych powinności pisarzy oraz powojennych decyzji, kształtowały w pisarce potrzebę stworzenia formy ułatwiającej adaptację twórców – emigrantów, do nowej pojałtańskiej rzeczywistości. O podobnej potrzebie, nazywanej „obywatelstwem światowym”, pisał w „Republice globu” Jerzy Kuncewicz. „Apel o uznanie obywatelstwa światowego” Kuncewiczowa wystosowała do znanych intelektualistów, twórców tamtego okresu. Pomimo zebranych 29 podpisów m.in Alberta Einsteina, Bertranda Russella, Henri Membré, apel nie przyniósł oczekiwanego rezultatu.

W latach 50. XX wieku Kuncewiczowie zdecydowali dołączyć do syna, który po wojenie osiadł w USA. Kolejny raz musieli odnaleźć się w nowym kraju, innej rzeczywistości. Grunt amerykański okazywał się łaskawy dla emigrantów z Kazimierza. Jerzy pracował z synem w jego przedsiębiorstwie budowlanym, Maria pisała powieść radiową „Państwo Kowalscy na emigracji” dla Radia Wolna Europa. Od 1962 roku podjęła się roli wykładowcy literatury polskiej na Uniwersytecie w Chicago, którą sprawowała przez kolejnych sześć lat.

Na pustyni w Kalifornii…

Związki z krajem odnawiano stopniowo. Maria przyjechała do Polski w 1958 roku na I Międzynarodowy Zjazd Tłumaczy w Warszawie. Niemal równocześnie na polskim rynku księgarskim ukazały sie wznowienia starych i pierwsze wydania nowych powieści pisarki. Jerzy, w obawie przed represjami politycznymi, pierwszy raz przyjechał do kraju w 1962 roku, regulując kwestie własnościowe domu w Kazimierzu.

Nagrody i medale

W tej kategorii przoduje … Maria Kuncewiczowa. To paradoks bo nagrody i wyróżnienia jakie otrzymywała pisarka spadały na nią niejako wbrew jej woli i intencjom.

Pierwszym ważnym odznaczeniem był Medal Niepodległości. Sam nie zachował się w zbiorach Domu Kuncewiczów, a do naszych czasów przetrwał dyplom, podpisany przez marszałka Józefa Piłsudskiego. W swojej książce „Natura” Kuncewiczowa tak opisuje to zdarzenie: W pierwszej dekadzie Drugiej Rzeczpospolitej – dla porządku dodajmy, że był to rok 1931 – na wniosek Organizacji Młodzieży Narodowej (OMN), której członkiem zostałam podczas studiów w Krakowie, spadł na mnie retrospektywny Medal Niepodległości. (…) Chodziło o Ogniska Oświatowe, to znaczy konspiracyjne nauczanie zakazanych przez władze rosyjskie przedmiotów. (…)Miałam ojca pedagoga. Z jego podpuszczenia namówiłam „inteligentne dziewczynki”, żeby w swoich pokoikach przekazywały małym proletariuszkom „Dzieje Polski w dwudziestu czterech obrazkach” plus bułka z masłem i kubek mleka. Być może ten osobisty wpis o stosunku pisarki do spływających na nią zaszczytów wyjaśni to, dlaczego w zbiorach Domu Kuncewiczów przetrwało tak mało nagród i dyplomów. Nie ma tu nawet śladu po Złotym Wawrzynie Akademickim przyznanym pisarce w roku 1938 przez Polską Akademię Literatury.

Okres przedwojenny dokumentują dyplomy – świadectwa Złotego Krzyża Zasługi oraz nagrody „Za całokształt twórczości”. To drugie odznaczenie Maria Kuncewiczowa wspomina w „Naturze”: W roku 1937 patriotyzm się zlokalizował. Pergamin wręczony mi w pałacu Brühlowskim przez prezydenta Starzyńskiego – mimo że dokument opiewał „za całokształt działalności literackiej” – był świadectwem wydanym przez miasto Warszawę, bo pełne zdanie brzmiało:”szczególnie za utwory związane z Warszawą.

Jedną z ważniejszych nagród, jakie pisarka odebrała należał tytuł honorowej obywatelki Kazimierza Dolnego. To wydarzenie opisuje następująco: Latem 1938 roku magistrat kazimierski mieścił się (…) w renesansowej kamienicy „Pod Krzysztofem”.(…) Do tego gmaszku (…) pewnego popołudnia zaproszono rektora Szkoły Sztuk pięknych, Tadeusza Pruszkowskiego i mnie. Cygan, witalista, głoszący „obiektywne rzemiosło”, reżyser kazimierskiej komedii dell’arte, ukochany mistrz Bractwa Świętego Łukasza, grupy „Kolor”, Szkoły warszawskiej, także mnóstwa pojedynczych dewotów pędzla – i ja, autorka „Dwóch księżyców”, świecących nad naszym wspólnym, zwariowanym rynkiem – zasiedliśmy na estradzie na dwóch łozinowych fotelach. Radny miejski, Szymon Wisznia, w rok później zamordowany przez Niemców, wygłosił jedno przemówienie, burmistrz Ulanowski drugie – i zostaliśmy z Pruszkowskim przypisani na zawsze do miasta Kazimierz Dolny nad Wisłą.

Lista nagród i wyróżnień, jakie Maria Kuncewiczowa odebrała po wojnie jest imponująca. Wymieńmy kilka z nich. Rok 1971 przyniósł pisarce nagrodę Fundacji Kościuszkowskiej. Odbierała ją w USA za lata pracy na wydziale slawistyki Uniwersytetu Chicagowskiego. W roku 1975 jej kandydaturę zgłoszono do Literackiego Nobla , a sama Kuncewiczowa otrzymała Złoty Mikrofon – wyróżnienie Radia i Telewizji za pierwszą radiową powieść „Dni powszednie państwa Kowalskich”.


Węzeł, jaki mnie wiąże z nazwiskiem wielkiej uczonej, jest czysto prywatny, bo jako początkująca reporterka literacka byłam obecna na otwarciu Instytutu Marii Curie-Skłodowskiej w Warszawie. (…) Ten dzisiejszy zaszczyt pogłębia więzy z Jej osobą. Wdzięczność moja dla Was obejmuje jednak w pierwszym rzędzie Waszą pracę dla kultury, wiedzy polskiej, dla dobra kraju i świata.

Są w muzealnych zbiorach medale i dyplomy reaktywowanego przez Marię Kuncewiczową Towarzystwa Przyjaciół Kazimierza Dolnego, jest także wzmianka o ufundowanym przez pisarkę stypendium naukowym za wyniki badan i popularyzację wiedzy o sztuce Kazimierza. Otrzymał ją w roku 1974, historyk sztuki Kazimierz Parfianowicz. Są nagrody od czytelników i nagroda Polskiego Ośrodka Stowarzyszenia Kultury Europejskiej (SEC).

Na dwa miesiące przed śmiercią pisarki senat Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie przyznał jej doktorat Honoris Causa tej uczelni.

Książki

W kawalerskiej walizie przechowywał poemat historiozoficzny, kilka patriotycznych liryków i parę powieści drukowanych w prasie, i on to później wprowadził mnie do Związku Literatów. Ale obracał się wśród ludzi i spraw , do których nie miałam ciekawości. Tak o twórczości Jerzego Kuncewicza pisała w „Fantomach” jego żona , Maria. W świat literatury wprowadził ją właśnie on. W jednym z wywiadów Jerzy Kuncewicz wspominał, że w latach 1910-1911 zaczął drukować w lubelskiej prasie pierwsze młodzieńcze utwory literackie i artykuły, podpisując je kryptonimem: „K-wicz”. Nawet teksty literackie nosiły piętno społecznego i politycznego zaangażowania ich autora. Swoje przemyślenia wypływające z działalności politycznej i sympatii do ruchu ludowego Kuncewicz zawarł w dziełach: „Przebudowa czyli rzecz o ustroju Polski”(1930), „Na nowych drogach”(1934), „Republice globu”(1938) oraz „O pełne wyzwolenie człowieka”(1945). Na emigracji ukazały się „Biały wróbel i trzy inne sztuki”(1973) oraz „Nieskończoność a rzeczywistość”(1974). W Polsce, książki Kuncewicza wydawała Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Jej nakładem ukazały się: „Pięćdziesiąt lat faktów i myśli” (1980), „Wieczna przemienność” (1983) oraz – po śmierci pisarza – „Wyspy pamięci”(1985).

Proza Jerzego Kuncewicza należy do lektur wymagających. Cierpliwy czytelnik może znaleźć w niej zdania wciąż aktualne: Miłość, która zna ograniczenia i słabości swojego obiektu, jest naprawdę miłością. Miłość, która stroi głowę osła w wieniec laurowy, jest ślepotą, świadectwem utracenia wiary w siebie lub dowodem hipnotycznego działania obiektu, który w sposób naturalny nie wywołuje wzajemności.


Jerzy pisał jakby na kolanie, nie miał czasu rozkładać zeszytu na stole, pisał gorączkowo, siedząc na krzesełku pod ścianą, wydzierając kartki z zeszytu, nieprzytomny z wysiłku, głuchy na perswazje.

Proza Marii Kuncewiczowej to osobny rozdział. Pisarka ma na swoim koncie przekłady (z literatury angielskiej, francuskiej a nawet szwedzkiej), cykle felietonów, reportaże, opowiadania, powieści, przedstawienia teatralne a nawet słuchowisko radiowe. Od roku 1923 regularnie publikowała swoje teksty w kraju i za granicą. Niezmiennie cieszyły się one popularnością. Po pierwsze dlatego, że pisarka czerpała z otaczającej ją rzeczywistości; była jej baczną obserwatorką i uczestniczką wielu portretowanych historii. Ne bała się autobiografizowania, uważając, że aby w pełni zrozumieć świat, trzeba go doświadczyć. Nierzadko jej potyczki ze rzeczywistością były bolesne, zawsze jednak były prawdziwe. Uczciwość (którą dziś nazywamy psychologią) doceniali czytelnicy. Z zachowanej w Domu Kuncewiczów korespondencji wynika, że lektura książek Marii Kuncewiczowej skłaniała ich do osobistych zwierzeń i refleksji. Nierzadko pisane listy – a według kazimierskich opowieści listonosz przynosił pocztę do willi „Pod Wiewiórką” dwa razy dziennie – stawały się początkiem wieloletnich przyjaźni, a prawie zawsze skutkowały przyjazdem do Kazimierza Dolnego i wizytą u pani Marii.

Wśród najbardziej rozpoznawalnych dzieł Marii Kuncewiczowej należy wymienić: „Przymierze z dzieckiem” (1927), „Twarz mężczyzny” (1929), „Miłość panieńską”(1932); „Dwa księżyce”(1933) i „Dyliżans warszawski” (1934), Cudzoziemkę (1935), „Serce kraju” oraz „Miasto Heroda” (1938), „Klucze”(1943),”Zmowę nieobecnych” (1946), „Leśnik” (1952),”Odkrycie Patusanu”(1958), ”Gaj oliwny” (1961), „Tristana 46” (1967), ”Fantomy” (1971) oraz „Naturę” (1975), „”Przeźrocza”(1985) i „Listy do Jerzego” (1988). Maria Kuncewiczowa jest autorką scenariusza ekranizacji filmu „Cudzoziemka” w reż. Ryszarda Bera. Premiera tego filmu odbyła się w listopadzie 1986 roku.


Niewiele potrafię powiedzieć o najgłębszej istocie procesu tworzenia. Często pracuję do późnych godzin wieczornych w stanie jakiejś nieprzytomności i gdy następnego dnia czytam zapisane myśli, niekiedy nie potrafię uwierzyć że jestem ich autorką.

Dziś użylibyśmy pewnie określenia „medialna” opisując częstotliwość wywiadów i reportaży z udziałem Marii Kuncewiczowej, ukazujących się w ówczesnej prasie, radiu i telewizji. Dziennikarze nagminnie indagowali pisarkę, a wśród poruszanych tematów były zarówno sprawy błahe (ideał mężczyzny) jak i te odnoszące się do jej twórczości. Najpełniej i najpiękniej udokumentowała swoje spotkania z pisarką dziennikarka, Helena Zaworska. Oprócz swoich wywiadów z pisarką, zebrała najciekawsze prasowe rozmowy z Marią Kuncewiczową.

Odmienność pisarskich stylów najlepiej charakteryzuje wypowiedź Jerzego Kuncewicza: Dla mnie przecinek nie odgrywa żadnej roli, dla Marii wielką. Obejrzy dziś mój manuskrypt i mówi: Jak to? Gdzie te przecinki, gdzie te kropki, gdzie te końcówki… Ona szalona ma dbałość o to wszystko, a dla mnie ważne jest jedynie, czy mam coś do powiedzenia czy też nie. Jeżeli mam, to brak przecinka nie stanowi żadnej przeszkody.

30.rocznica śmierci Marii Kuncewiczowej

Umarła pani Maria. Pogrzeb był cichy, niemal wiejski. Jej dom umarł razem z nią. Chodziłam po dobrze sobie znanym domostwie i wszystko już było obce i nieprzytulne. Przedmioty zgasły, meble straciły połysk, nic już w tym domu nie gadało, nawet nie płakało. Zaległa straszliwa cisza. Nie kupiłam ani kwiatów, ani wieńca, lecz zerwałam w ogrodzie kwiaty, badyle, liście, witki i gałązki, uwiłam z tego bukiet i wrzuciłam do grobowego lochu na jej trumnę.

Zofia Kucówna, Zatrzymać czas. Krajowa Agencja Wydawnicza, Białystok 1991

15 lipca minęła 30.rocznica śmierci Marii Kuncewiczowej, patronki oddziału literackiego Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym. Mimo, że Dom Kuncewiczów jest nieczynny dla zwiedzających z powodu prac remontowo-konserwatorskich, realizowanych w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i środowisko 2014-2020, współfinansowanego przez Unię Europejską, pracownicy oddziału Dom Kuncewiczów przypominają o tym ważnym wydarzeniu. Dzięki współpracy z Programem Drugim Polskiego Radia ukazały się dwie audycje poświęcone autorce „Dwóch Księżyców”. Można ich posłuchać pod następującymi adresami:

https://www.polskieradio.pl/8/3664/Artykul/2341869,Maria-Kuncewiczowa-Niezwykla-pisarka-wielu-epok

https://www.polskieradio.pl/8/3669/Artykul/2339547,Kuncewiczowa-i-Kazimierz-Dolny-Milosc-nie-od-pierwszego-wejrzenia

Krótki reportaż o wydarzeniach związanych z obchodami 30.rocznicy śmierci Marii Kuncewiczowej zamieściła także Telewizja Lublin:

https://lublin.tvp.pl/43511618/30-rocznica-smierci-marii-kuncewiczowej

Spacery szlakiem literackim Marii i Jerzego Kuncewiczów po Kazimierzu Dolnym odbywają się regularnie, w każdy piątek lipca i sierpnia.

Do końca roku, w filiach Lubelskiej Biblioteki Publicznej im. Hieronima Łopacińskiego jest eksponowana wystawa planszowa przybliżająca życie i twórczość Marii i Jerzego Kuncewiczów. Jej harmonogram znajdą Państwo pod adresem:

http://www.mbp.lublin.pl/index.php?option=com_content&task=view&id=9049&Itemid=300

Jerzy Kuncewicz (31.07.1893-14.03.1984)

Urodził się w Jakubówce niedaleko Lublina. Jego ojciec, zubożały szlachcic, rolnik z wykształcenia pracował m.in. jako inspektor plantacji buraków cukrowych w Strzyżowie. Zmarł, kiedy Jerzy był dzieckiem. Matka, Cecylia z Wyszyńskich, pochodziła z rodziny o silnych tradycjach patriotycznych. Jej ojciec, Jan był ostatnim patronem lubelskiego Trybunału, a brat, Aleksander – adwokatem, politykiem i senatorem II RP.

Jerzy, we wczesnej młodości zaangażował się w działalność polityczną (Organizacja Młodzieży Niepodległościowej – OMN i Związek Młodzieży Polskiej „Przyszłość” – PET). Jako uczeń lubelskiej szkoły handlowej uczestniczył w roku 1905 w strajku szkolnym. Dał się tam poznać z bojowego temperamentu i radykalnych poglądów.

W roku 1910 został delegatem lubelskim na Zjazd Grunwaldzki. Od roku 1911 w ówczesnej prasie publikował teksty dotyczące problematyki społecznej i politycznej, ale także wiersze i nowele. Kilkakrotnie zatrzymywany za działalność polityczną przez rosyjską policję przedostał się do Krakowa i stamtąd wyjechał do Liège, na studia przyrodnicze. Tamtejszy uniwersytet był jednym z aktywniejszych ośrodków polskiego życia politycznego. Kuncewicz zaangażował się w działalność Związku Młodzieży Polskiej (ZET). Służył także w oddziałach strzeleckich.

Jerzy Kuncewicz jako belfer w jednej ze szkół. Fotografia ze zbiorów Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym

Po niemieckim ataku na Belgię w roku 1914, Kuncewicz zgłosił się do niemieckiej komendantury okupacyjnej jako ochotnik do legionów Polskich i został – jako „poddany państwa nieprzyjacielskiego” – internowany na blisko dwa lata. Zwolniony po interwencji rodziny został, pod strażą, odesłany do Lublina. Po powrocie pracował jako nauczyciel przyrody, fizyki i chemii w lubelskich szkołach (m.in. księdza Gostyńskiego i W. Kunickiego). Nie zrezygnował z działalności politycznej – związał się z ruchem ludowym. W roku 1916 uczestniczył w I Zjeździe PSL w Królestwie Polskim, pół roku później został członkiem Biura Wykonawczego partii, a w roku 1918 – członkiem Zarządu Głównego PSL. Z ramienia PSL Kuncewicz uczestniczył w pracach Centralnego Komitetu Narodowego, koordynującego w latach 1915-1917 działania partii niepodległościowych.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Kuncewicz rozpoczął studia prawnicze. Ten okres przerwała wojna polsko-bolszewicka, w której Kuncewicz walczył jako prosty kawalerzysta. Po zakończeniu wojny, Kuncewicz osiadł w Warszawie. Był adwokatem, a także pracował w Ministerstwie Opieki Społecznej jako kierownik Wydziału Opieki nad Dziećmi i Młodzieżą. Był cenionym i czynnym członkiem Polskiego Stronnictwa Ludowego.

W roku 1921 ożenił się z Marią Szczepańską, dobrze zapowiadającą się śpiewaczką i tłumaczką w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Zamieszkali w Warszawie, przy placu Trzech Krzyży 8.

Tańczył, choć tego nie lubił… Na balu w Stanach Zjednoczonych, lata 50.XX w. Fotografia ze zbiorów Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym

W drugiej połowie lat 20. XX w. Kuncewiczowie przyjechali do Kazimierza Dolnego na wakacje. Miasteczko i panująca w nim atmosfera stworzona przez studentów warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych pod wodzą prof. Tadeusza Pruszkowskiego zauroczyły ich na tyle, że w roku 1928 kupili tu działkę ze starą chatą. W roku 1936 nieopodal tego domu, na sąsiedniej działce, została zbudowana willa „Pod Wiewiórką” – popularna „Kuncewiczówka”. To w tym domu zastała Kuncewiczów wojna. Ze względu na swoje zaangażowanie polityczne, Jerzy Kuncewicz musiał opuścić okupowaną ojczyznę. Wraz z żoną dotarł do Paryża, gdzie podjął pracę w Wydziale Łączności z Krajem przy Ministerstwie Informacji i Propagandy Rządu RP na Obczyźnie. Po aneksji Francji przez Niemców, przedostał się do Anglii. Nie zrezygnował z działalności politycznej i ideologicznej, publikował swe eseje za granicą – m.in. szukając sprzymierzeńców „Republiki Globu” – unii państw europejskich zrzeszonych swoistym paktem o nieagresji. Pracował również w Biurze Traktatów. Po zakończeniu II wojny światowej zdecydował się pozostać na emigracji. Po osiedleniu się syna, Witolda w USA wyjechał do niego. Pracował tam fizycznie m.in. w firmach budowlanych.

Jerzy Kuncewicz zaczął regularnie przyjeżdżać do Polski od roku 1962. Magnesem, który przyciągnął go do kraju był m.in ocalały od zniszczeń dom w Kazimierzu Dolnym. Do czynnej działalności politycznej nie powrócił, zajmując się filozoficznymi i społecznymi aspektami wyznawanych poglądów. Był mentorem, menagerem, kierowcą i… kucharzem swojej żony – popularnej pisarki. Niezrównanym gawędziarzem, partnerem i przyjacielem. Życzliwym, choć nieraz, dosyć stanowczym dyskutantem.

Maria i Jerzy Kuncewiczowie na tarasie ukochanego domu w Kazimierzu Dolnym. Fotografia ze zbiorów Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym

Zmarł po długoletniej chorobie w szpitalu w Lublinie. Został pochowany na cmentarzu w Kazimierzu Dolnym. Miejsce i projekt skromnego nagrobka wybrał osobiście.

Maria Kuncewiczowa (30.10.1895-15.07.1987)

Urodziła się w Samarze. Jej ojciec, Józef Dionizy Szczepański, potomek dawnego rodu szlacheckiego, uzdolniony matematyk, był nauczycielem, późniejszym dyrektorem gimnazjów w Rosji i Polsce. Matka, Adelina z Dziubińskich była z wykształcenia skrzypaczką. Oba rody kultywowały tradycje patriotyczne.

W roku 1901 rodzina Szczepańskich przeniosła się do Warszawy, z powodu zapewnienia lepszej edukacji Marii i jej starszemu bratu, późniejszemu dyplomacie, Aleksandrowi. Ze względu na profesję ojca, Szczepańscy przeprowadzali się kilkakrotnie (Płock, Włocławek). Józef Szczepański zakładał i prowadził tam szkoły ponadpodstawowe. Maria uczyła się w na pensjach, a także pobierała nauki śpiewu i gry na fortepianie. Następnie, studiowała literaturę w Nancy i szkoliła głos w Paryżu. Po powrocie z zagranicy uczyła języka polskiego i historii we Włocławku. Zachęcona przez ojca, zaczęła działać w polskich organizacjach oświatowo-niepodległościowych.

W roku 1916 Szczepańscy przenieśli się do Krakowa, a Maria podjęła studia polonistyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim by w dwa lata później kontynuować je w Warszawie. W warszawskim Konserwatorium Muzycznym kształciła także swój głos. W tym okresie odbył się jej debiut prozatorski. Na łamach „Pro Arte et Studio” ukazało się opowiadanie „Bursztyny”.

Maria Kuncewiczowa w otoczeniu przyjaciół z młodości. Fotografia ze zbiorów Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym

W 1921 roku Maria wyszła za mąż za działacza ludowego i literata, Jerzego Kuncewicza. W rok później przyszedł na świat syn tej pary, Witold. Zachęcana przez męża, Maria podejmuje kolejne, udane próby literackie. To przekłady, krótkie artykuły i eseje drukowane w prasie. W roku 1926 opowiadanie „Polska na fiszmarku” zdobyło nagrodę w Konkursie Ligii Morskiej i Rzecznej, a w rok później na rynku ukazała się książka „Przymierze z dzieckiem”. Przez poruszany w niej temat: ciążę, poród i połóg kobiety, wywołała skandal obyczajowy. Była także doskonałą reklamą dla pisarki. Kolejne lata przyniosły: powieść „Twarz mężczyzny”, sztukę „Miłość panieńska”, radiową powieść w odcinkach „Dni powszednie państwa Kowalskich”, zbiór opowiadań „Dwa księżyce”, których akcja toczy się w Kazimierzu Dolnym oraz „Cudzoziemkę”. W tym okresie Kuncewiczowa była już uznaną członkinią PEN Clubu i Związku Literatów Polskich, wielokrotnie nagradzaną „za wkład wniesiony w literaturę polską”.

Młoda pisarka…Fotografia ze zbiorów Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym

W roku 1927 Maria Kuncewiczowa przyjechała z mężem do Kazimierza Dolnego. To nadwiślańskie miasteczko w krótkim czasie stało się dla niej niewyczerpanym źródłem inspiracji. W roku 1936 w Kazimierzu został wzniesiony dom, który – choć pomyślany jako wakacyjny – stał się dla rodziny prawdziwym schronieniem.

Okres II wojny światowej Kuncewiczowa spędziła we Francji i Wielkiej Brytanii. Pisała do emigracyjnej prasy, publikowała krótkie i dłuższe utwory prozatorskie. Po zakończeniu wojny zdecydowała się pozostać za granicą. Zaangażowała się w akcję przyznania obywatelstwa światowego wszystkim emigrantom zmuszonym dokonać tego samego wyboru. Apel nie przyniósł oczekiwanych rezultatów. Za granicą ukazały się „Klucze”, „Zmowa nieobecnych”, „Leśnik”, „Gaj oliwny”.

W 1955 roku Kuncewiczowa wyjechała do syna, Witolda do Stanów Zjednoczonych. W USA prowadziła wykłady z literatury polskiej na Wydziale Slawistyki Uniwersytetu w Chicago. Publikowała: za granicą, a od 1957 r. także w Polsce. Do ojczyzny przyjechała po raz pierwszy w roku 1958 i bywała tu regularnie. To w tym okresie skrystalizował się – zakończony sukcesem – pomysł odzyskania domu w Kazimierzu Dolnym. Od roku 1962 Kuncewiczowie regularnie przyjeżdżali do Polski. Spędzali tu znaczną część roku, na zimę wyjeżdżając do USA i Włoch.

W otoczeniu czytelników…Fotografia ze zbiorów Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym

W latach 70 i 80 XX w. Maria Kuncewiczowa należała do najpopularniejszych i najpoczytniejszych pisarek polskich. Działo się tak za sprawą wznowień jej powieści oraz publikacji nowych autobiograficznych książek: „Fantomy”, „Natura” i „Przeźrocza”. Sympatia czytelników szła w parze z nagrodami przyznawanymi autorce „Dwóch księżyców”. Maria Kuncewiczowa wykorzystywała tę popularność, m.in. w sprawach społecznych – reaktywacji prac Towarzystwa Przyjaciół Kazimierza Dolnego i obrony miasteczka przed zabudową osiedlami z „wielkiej płyty”. Była ambasadorką Kazimierza, miała wielu znajomych wśród mieszkańców i malarzy. W „Kuncewiczówce” gościli luminarze epoki z kraju i zagranicy. Po śmierci męża, w roku 1984 Maria Kuncewiczowa nie opuszczała Kazimierza. To tu napisała „Listy do Jerzego”, książkę dedykowaną ukochanemu mężowi. W roku 1989, na dwa miesiące przed śmiercią, pisarka została wyróżniona doktoratem Honoris Causa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

Przed domem w Kazimierzu…Fotografia ze zbiorów Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym

Swoje mienie i spuściznę Maria Kuncewiczowa, jeszcze przed śmiercią, rozdysponowała na cele społeczne. Jej bogate archiwum: m.in listy, rękopisy i fotografie trafiły do Biblioteki Ossolińskich we Wrocławiu. Kazimierski dom stał się – po śmierci pisarki – siedzibą Fundacji Kuncewiczów, a w roku 2005 – został oddziałem literackim Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym.

Witold Kuncewicz (16.08.1922 – 31.05.2009)

Jedyny syn Marii i Jerzego Kuncewiczów. Naukę rozpoczął w Gimnazjum im. Mikołaja Reja w Warszawie. Od piątej klasy był uczniem Gimnazjum i Liceum im. Sułkowskich w Rydzynie, szkoły z internatem o eksperymentalnym charakterze. Po dwóch latach nauki przeniósł się do Gimnazjum Giżyckiego na Wierzbnie.

Witold Kuncewicz w młodości, Fotografia ze zbiorów D. Sękalskiej

Po wybuchu II wojny światowej siedemnastoletni Witold, planując dołączyć do armii polskiej, przekroczył granicę polsko-rumuńską. Niezależnie od rodziców, przedostał się do Francji. Tam, w czerwcu 1940 roku, zdał egzamin maturalny w Liceum Norwida w Paryżu. Następnie, z portu La Palisse na polskim statku rybackim odpłynął do Anglii. Wstąpił do Polskiej Marynarki Wojennej pod operacyjnym dowództwem brytyjskim i przeszedł przeszkolenie telegrafisty. W latach 1941 – 1942 pływał na łodziach podwodnych: ORP „Wilk” i ORP „Jastrząb”. Brał udział w akcjach na Morzu Północnym, Oceanie Atlantyckim, Morzu Arktycznym. W maju 1942 roku, na trasie do Murmańska, w wyniku pomyłki ORP „Jastrząb” został zatopiony przez sojusznicze okręty.

W czasie ratowania jednostki Witold Kuncewicz zgłosił się na ochotnika i ryzykując życie, uwolnił ster okrętu. Za ten czyn został uhonorowany wojskowym odznaczeniem Krzyż Walecznych i brytyjskim Medalem Morskim. Odznaczono go również rosyjskim Medalem Obrońców Wolności. Za działania na rzecz Polski został uhonorowany Złotym Orderem Zasługi.

Po wojnie Kuncewicz ukończył kurs dyplomowanych nawigatorów w Szkole Morskiej w Southampton. Od 1944 roku, jako drugi oficer, służył na okrętach podczas połowów morskich od Islandii po Wyspę Niedźwiedzią. Pracował na statku SS Lida utrzymującym komunikację wzdłuż Zachodniego Wybrzeża Afryki. Po roku, w stopniu drugiego oficera, na MS Oksywie zakończył karierę w Polskiej Marynarce Wojennej. Przebywając kolejny rok w Afryce Zachodniej, podjął się zorganizowania linii pasażerskiej dla miejscowej ludności. Do Europy wrócił wiosną 1946 roku i w stopniu pierwszego oficera pływał na Morzu Śródziemnym na jachcie „Maria”, z którego nadawała audycje pierwsza polska niezależna radiostacja.

Witold Kuncewicz na pokładzie jachtu „Maria”. Fotografia ze zbiorów D. Sękalskiej

W 1952 roku wyemigrował do USA. Pracował fizycznie jako sprzedawca i murarz. Po kilku latach kierował własną firmą budowlaną w stanie Nowy Jork. Był dwukrotnie żonaty. Pierwszą żonę, Eileen Herlie, znaną angielską aktorkę, poślubił w Wielkiej Brytanii. Po sukcesie finansowym firmy, ściągnął żonę i rodziców do USA. Niestety, mimo powodzenia w nowym kraju, jego małżeństwo nie przetrwało. Historia związku Witolda stała się inspiracją powieści „Tristan 46” Marii Kuncewiczowej.

Ostatecznie Witold ze swoją drugą żoną, amerykanką Dorothy, osiadł w Wiginii, na farmie Old Kennels. Z powodzeniem zajmował się hydroponiczną uprawą roślin oraz hodowlą koni. W latach 1979–1990 prowadził też przedsiębiorstwo Ross Industries Inc.

Witold Kuncewicz z aktorką, E. Herlie (pierwszą żoną). Fotografia ze zbiorów D. Sękalskiej

Emigracja nie odcięła Witolda Kuncewicza od polskości i kultury polskiej. Podejmował wiele inicjatyw broniących interesu Polski, a jego amerykański dom wypełniały pamiątki z Ojczyzny.

Po śmierci ojca w 1984 roku, często przyjeżdżał do Polski, do swojej matki, która na stałe osiadła w kazimierskim domu. Do jej śmierci, wymienili kilkaset listów świadczących o szczególnej więzi łączącej syna i matkę.

Wizyta u matki w Kazimierzu. Fotografia ze zbiorów D. Sękalskiej

Witold wypełnił testamentową wolę rodziców przekształcając kazimierską willę „Pod Wiewiórką” w żywe muzeum oraz ośrodek kulturalny otwarty na spotkania z twórcami. Powołał Fundację Kuncewiczów zrzeszającą artystów, naukowców i miłośników twórczości Marii i Jerzego Kuncewiczów z całego kraju. Aktywnie uczestniczył w działalności Fundacji. Wspierał również wszelkie inicjatywy, upamiętniające jego rodziców. Z radością przyjął m.in fakt, iż jedno z lubelskich liceów wybrało na patronów Marię i Jerzego Kuncewiczów. Odwiedzał społeczność XIX LO wielokrotnie, przekazując liczne pamiątki (m.in. część prywatnego księgozbioru z osobistymi dedykacjami rodziców).

W 2005 roku Witold Kuncewicz, porządkując sprawy spadkowe, sprzedał kazimierski dom Zarządowi Województwa Lubelskiego, który włączył willę do Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym.

Nie tylko Medal Niepodległości – kilka uwag o nagrodach i wyróżnieniach przyznanych Marii Kuncewiczowej

(referat przygotowany na sesję naukową z okazji 100. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości w Muzeum Zamoyskich w Kozłówce)

Wśród archiwaliów Domu Kuncewiczów (oddział literacki Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym) jest dosyć niecodzienna pamiątka. To dyplom Medalu Niepodległości przyznany w roku 1931 Marii Kuncewiczowej. Dokument, oprawiony w proste ramki, był eksponowany w gabinecie kazimierskiej willi „Pod Wiewiórką”. Zmiany, związane m.in. z reorganizacją ekspozycji po utworzeniu w dawnym domu Kuncewiczów muzeum, zepchnęły dyplom na jedną z magazynowych półek. Wydobyty w roku 2017 i honorowo powieszony na dawnym miejscu dyplom z autografem Marszałka Józefa Piłsudskiego stał się dla pracowników Domu Kuncewiczów wyzwaniem. Postanowiliśmy wyjaśnić, w jakich okolicznościach otrzymała go Maria Kuncewiczowa oraz… dlaczego w muzealnych zbiorach nie ma śladu podobnej nagrody dla Jerzego Kuncewicza, filozofa, pisarza, działacza politycznego, ideologa polskiego ruchu ludowego. Historię przyznania tej i wielu innych nagród wyjaśniła, w swojej prozie, sama Maria Kuncewiczowa. Aby rozpocząć wyjaśnienie historii związanej z Medalem Niepodległości musimy jednak przenieść się do Stanów Zjednoczonych, do roku 1971.

Maria Kuncewiczowa wraz mężem Jerzym, synem Witoldem i jego drugą żoną Dorothy, jedzie do Nowego Jorku odebrać medal zasługi od Fundacji Kościuszkowskiej. Nagroda została jej przyznana za pracę pedagogiczną na wydziale slawistyki na Uniwersytecie Chicagowskim. Kuncewiczowa rozpoczęła ją w roku 1962 i kontynuowała przez 7 lat. Pisarka trafiła na uczelnię przez przypadek i… dzięki determinacji profesora Hugh McLeana, który poszukiwał wykładowcy literatury polskiej na organizowanym na uczelni w Chicago wydziale slawistyki. Propozycja McLeana była konsekwencją zaangażowania się Kuncewiczowej w publikację „The Modern Polish Mind”. To antologia utworów polskich pisarzy współczesnych, którą to – na prośbę bostońskiego wydawnictwa „Little, Brown & Company” – przygotowała Maria Kuncewiczowa. Badaczka twórczości pisarki, dr Alicja Szałagan w eseju „Wykłady chicagowskie Marii Kuncewiczowej”1 wspomina, że podjęła ona tę trudną pracę wbrew interesom i zamiłowaniom, wiedząc jednak, że jeśli jej nie wykona, cały pomysł prezentacji bogactwa polskiej literatury współczesnej legnie w gruzach. Książka „The Modern Polish Mind”, zawierająca ponad 40 tekstów, zebrała pozytywne recenzje w USA i Wielkiej Brytanii, stając się na długie lata lekturą obowiązkową dla amerykańskich studentów slawistyki.

Takich studentów w Chicago miała uczyć sama Maria Kuncewiczowa. Zaskoczona propozycją początkowo nie chciała jej przyjąć twierdząc, że nie ma do tego kwalifikacji. Dała się jednak przekonać zacytowanej potem w powieści „Natura” tezie, że „literaturę powinni wykładać nie ci, co o niej piszą, ale ci, co ją tworzą”2. Także na kartach „Natury”pisarka, wyjaśniając podjętą decyzję dodała, że przejęła obowiązki zmarłego brata, Aleksandra Szczepańskiego, polityka i przedwojennego polskiego konsula generalnego w Chicago, który zachęcał Polonię do ambitniejszego udziału w życiu publicznym Stanów Zjednoczonych. Także ojciec Kuncewiczowej, Józef Szczepański – nauczyciel, dyrektor szkół w Warszawie, Płocku i Włocławku – marzył o tym, by jego córka zajęła się działalnością pedagogiczną. Przyznanie Kuncewiczowej medalu Fundacji Kościuszkowskiej było materialnym potwierdzeniem tego, że z powierzonej misji pisarka wywiązała się bardzo dobrze.

We wspominanej już „Naturze” M. Kuncewiczowa wspomina to zdarzenie następująco: „Każde z nas widzi co innego w medalu, po który jedziemy. Ja – dowód, że niewidzialne oko nadal mnie śledzi; ten Świadek, stworzony na obraz i podobieństwo raz ojca, raz matki, raz brata, to znów Króla Ducha, Judyma Zofii Nałkowskiej… teraz stał się Kościuszką. Jerzy na pewno myśli: oto kamień milowy, jakże daleki od startu, kiedy moja żona uważała słońce i bursztyny za ważniejsze od chleba i polityki. Witold nuci:”… miłość ci wszystko wybaczy…”W jego pojęciu – założę się – medal daje mi Ordonka, Warszawa Skamandrytów, Wisła, Gubałówka pod śniegiem i stajnia angloarabów w Karczmiskach. Dorota – sądzę – trafia najbliżej sedna: taki medal to coś w rodzaju kokardy dla dżokeja po udanym biegu. Poza tym: coctail i długa suknia”.3

Ta dygresja pojawia się nie bez powodu. Nagrody i wyróżnienia, jakie otrzymywała przez całe życie Maria Kuncewiczowa, spadały na nią niejako wbrew jej woli i intencjom.

Sięgnijmy znowu po „Naturę”, autobiograficzną książkę Kuncewiczowej, w której „plączą się czasy, miejsca, nagrody i klęski”.4W pierwszej dekadzie Drugiej Rzeczpospolitej – pisze Kuncewiczowa, a my dla porządku dodajmy, że był to rok 1931 – na wniosek Organizacji Młodzieży Narodowej (OMN), której członkiem zostałam podczas studiów w Krakowie, spadł na mnie retrospektywny Medal Niepodległości. (…) Chodziło o Ogniska Oświatowe, to znaczy konspiracyjne nauczanie zakazanych przez władze rosyjskie przedmiotów. (…)Działo się to prze pierwszą wojną światową we Włocławku, miałam ojca pedagoga. Z jego podpuszczenia namówiłam „inteligentne dziewczynki”, żeby w swoich pokoikach przekazywały małym proletariuszkom „Dzieje Polski w dwudziestu czterech obrazkach” plus bułka z masłem i kubek mleka.”

Dyplom Medalu Niepodległości dla Marii Kuncewiczowej z roku 1931 podpisany przez Marszałka Józefa Piłsudskiego

Z kolei w „Fantomach” swój epizod patriotyczny wspomina następująco: ” Jerzy nie był moim pierwszym natchnieniem do pracy społecznej. Pierwszym natchnieniem był ojciec pedagog. W latach jeszcze rosyjskich, ale już wojennych, za radą ojca założyłam we Włocławku – sama smarkata – ogniska oświatowe, sieć zakonspirowanych „kompletów prywatnych” po domach, gdzie „inteligentne panienki” pouczały stróżowskie dzieci o niegdysiejszych śniegach polskości. Naukę popierała szklanka mleka i kromka chleba z masłem. O „zapłakanym ojcu Basi” śpiewało się cichutko, żeby nie usłyszało niepowołane ucho, Na wypadek żandarmskich kroków stał przygotowany kosz z brudną bielizną, który miał pochłonąć zeszyty, podczas kiedy w rękach dzieci znalazłyby się „robótki” – przedmioty dozwolone. Ogniska niebawem zgasły w burzy dziejowej, a z nimi moje apostolskie zapały”.5

Paradoksalne w przypadku Kuncewiczowej jest to, że choć pisała o sobie „skojarzona z politykiem nie umiałam przezwyciężyć odrazy do abstrakcji z jednej strony i do sejmowego jarmarku z drugiej” 6, to właśnie ona, nie zaś jej mąż Jerzy Kuncewicz, była laureatką nagród i wyróżnień państwowych.

Jerzy Kuncewicz pochodził z rodziny politycznych ideowców. Jego matka, Cecylia była znaną działaczką oświatową. Uczyła historii i języka polskiego w lubelskiej szkole Vetterów, prowadziła kursy oświatowe dla robotników; w Zamościu założyła Seminarium Nauczycielskie, była przełożoną tamtejszego gimnazjum żeńskiego i aktywną członkinią Komitetu Odbudowy celi Łukasińskiego. Brat Jerzego, Czesław był ułanem Beliny, a jedna z sióstr, Mirosława – działaczką Organizacji Młodzieży Niepodległościowej (OMN), jedną z założycielek lubelskiego skautingu żeńskiego. Jerzy, we wczesnej młodości zaangażowany politycznie (OMN i Związek Młodzieży Polskiej – Przyszłość – PET) został w roku 1910 delegatem lubelskim na Zjazd Grunwaldzki. Kilkakrotnie zatrzymywany za działalność polityczną przez rosyjską policję przedostał się do Krakowa i stamtąd wyjechał do Liège, na studia przyrodnicze. Tamtejszy uniwersytet był jednym z aktywniejszych ośrodków polskiego życia politycznego. To tam z „uczniowskiego” PET przeszedł do Związku Młodzieży Polskiej (ZET) i służył w oddziałach strzeleckich. Po wybuchu I wojny światowej, Kuncewicz zgłosił się jako ochotnik do Legionów, do niemieckiej komendantury okupacyjnej w Belgii. Niestety, zamiast do wojska – trafił do obozu jenieckiego. Przesiedział w nim blisko dwa lata, a opuścił go dzięki wstawiennictwu rodziny. Po odzyskaniu wolności Jerzy Kuncewicz zaczął aktywnie działać w strukturach ruchu ludowego. W roku 1916 uczestniczył w I Zjeździe PSL w Królestwie Polskim, pół roku później został członkiem Biura Wykonawczego partii, a w roku 1918 został członkiem Zarządu Głównego PSL. Z ramienia PSL Kuncewicz uczestniczył w pracach Centralnego Komitetu Narodowego, koordynującego w latach 1915-1917 działania partii niepodległościowych. W tym czasie wielokrotnie przemawiał na wiecach i manifestacjach.7 Kilkakrotnie spotykał się z Marszałkiem Józefem Piłsudskim.

Jedno z takich spotkań, które być może zaważyło na jego późniejszej karierze politycznej, Jerzy Kuncewicz opisał w „Wyspach Pamięci”. „Sosnkowski wręczył mi kartkę, mówiąc: ”Przeczytajcie, pomyślcie i potem pomówcie o tym z Komendantem(…) Był to statut organizacji. Punkt zasadniczy mówił, że członkowie tej organizacji stanowią istotną władzę polityczną i wojskową całego ruchu niepodległościowego we wszystkich formach i odłamach. Członkowie są równi w prawach i obowiązkach. Zasadnicze decyzje wymagają pełnej zgody. I punkt ostatni: jeżeli uchwała członków organizacji spotkałaby się ze sprzeciwem jej przewodniczącego, to tym samym jest nieważna. I tu, poza statutem, uwaga wyjaśniająca – przewodniczącym jest Józef Piłsudski. Ogarnęły mnie mieszane uczucia zadowolenia i wątpliwości.(…) Niedługo zjechał do Lublina Komendant. (…)

-Czytaliście?

-Czytałem.

-Czy mogę was powitać jako…

-Jestem niezmiernie zaszczycony, ale chciałbym przypomnieć, że należę do zetowskiego zespołu konspiracyjnego.

-To nie ma znaczenia, a może ma pozytywne – przerwał.

-A także chciałbym więcej wiedzieć o składzie osobowym – ciągnąłem,

-Wieli z nich znacie, boście się z nimi widzieli; jest jeszcze parę innych osób – Zimnym tonem dorzucił – czy to już wszystko?

-Pragnę wyjaśnić jeden punkt – chodzi o sprawę równości i weta…

-Warchoł!- Przerwał mi gwałtownie. Podniosłem się z krzesła, stanąłem w postawie na baczność i wyrecytowałem:

-Obywatelu Komendancie, obywatel Rzeczycki (taki był mój ówczesny pseudonim konspiracyjno-polityczny) zastępca poczt, odmeldowuje się.

-Zostać! (…)

Podniósł się powoli, z namysłem, uścisnął moją rękę jakby przepraszając za wybuch,. Po czym zaczęła się długa, około trzech godzin trwająca rozmowa. W rozmowie tej czułem wielką troskę o narodowy charakter kraju i wielkie obawy związane z przyszłością. Sprawy mojego wstąpienia do organizacji nie poruszył. Wyczułem, że czeka na moje ostatnie słowo. To słowo nie padło. (…) Wracałem do domu (…) Zamyślony, przewidywałem, że przed chwilą zakończyło się dla mnie wiele spraw i możliwości. Potem nigdy nie szukałem spotkania z Komendantem”.8

Tyle Jerzy Kuncewicz, a cytowany fragment pozwala sądzić, że jego nieprzejednana postawa sprawiła, że – mimo iż był ideologiem polskiego ruchu ludowego, późniejszym propagatorem Republiki Globu (teoretykiem idei wcielonej po latach w czyn pod nazwą Unii Europejskiej) – to nie stał on w pierwszym szeregu odznaczanych przez Piłsudskiego intelektualistów. To miejsce zajęła – w roku 1931 – jego żona, Maria.

Zaskoczeń, związanych z nagrodami przyznanymi pisarce w dosyć krótkim czasie będzie jeszcze wiele. Znów sięgnijmy po „Naturę” :”W roku 1937 patriotyzm się zlokalizował. Pergamin wręczony mi w pałacu Brühlowskim przez prezydenta Starzyńskiego – mimo że dokument opiewał „za całokształt działalności literackiej” – był świadectwem wydanym przez miasto Warszawę, bo pełne zdanie brzmiało:”szczególnie za utwory związane z Warszawą”.(…) Od dziennikarzy i fotografów uciekłam. Jedna z pierwszych podążyłam do szatni i odjechałam taksówką, prawie płacząc… Po cóż, ach, po cóż wydałam siebie na publiczne widowisko? Ze sprawy rodzinnej patriotyzm zaczął się przetwarzać w karierę.(…) Czyżby miał nadejść czas, że sama nie będę już mogła odróżnić, co jest, a co nie jest tylko dla mnie? Przestanę być tylko sobą? Wróciłam do pustego domu, lejąc niewczesne łzy nad wyborem mało prywatnego zajęcia.(…)9

Uroczystość przyznania medalu za „całokształt działalności literackiej”, rok 1937. Fotografia ze zbiorów Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym

Jest wśród wyróżnień Marii Kuncewiczowej takie, które zwiąże ją z miejscem, do którego w roku 1927 przywiózł ją mąż. To Kazimierz Dolny. Pisarka przyjeżdżała tu początkowo na wakacje. W roku 1936, na jednej z działek w wąwozie Małachowskiego został zbudowany jej dom. Budynek, o którym Kuncewiczowa mówiła „istota”, był początkowo letnią willą na wakacje. W latach 60. XX wieku, odzyskany przez Kuncewiczów, stał się ich schronieniem i kotwicą, wiążącą emigrantów z Polską. Po raz kolejny zajrzyjmy do „Natury”:

„Latem 1938 roku magistrat kazimierski mieścił się (…) w renesansowej kamienicy „Pod Krzysztofem”.(…) Do tego gmaszku – ileż razy kopiowanego, deformowanego albo lekceważonego przez malarzy – pewnego popołudnia zaproszono rektora Szkoły Sztuk pięknych, Tadeusza Pruszkowskiego i mnie. Cygan, witalista, głoszący „obiektywne rzemiosło”, reżyser kazimierskiej komedii dell’arte, ukochany mistrz Bractwa Świętego Łukasza, grupy „Kolor”, Szkoły warszawskiej, także mnóstwa pojedynczych dewotów pędzla – i ja, autorka „Dwóch księżyców”, świecących nad naszym wspólnym, zwariowanym rynkiem – zasiedliśmy na estradzie na dwóch łozinowych fotelach. Radny miejski, Szymon Wisznia, w rok później zamordowany przez Niemców, wygłosił jedno przemówienie, burmistrz Ulanowski drugie – i zostaliśmy z Pruszkowskim przypisani na zawsze do miasta Kazimierz Dolny nad Wisłą. Na wniosek Szymona Wiszni Kazimierz Wielki, królewski kochanek Estery, udzielił mi swej nagrody za żydowskie przyjaźnie, sympatie i miłości. Ucieszyłam się, uścisnęłam Szymona Wisznię, dobrego sąsiada, miłego człowieka; ale nad radością górował niepokój: już drugie miasto w Polsce związało mnie ze sobą. Integracja wozwraszczeńca odbywała się z „siłą fatalną”, moje sprawy osobiste okazywały się własnością ludzi zorganizowanych. Coraz mniej należałam do siebie”:10

Dyplom honorowego obywatelstwa Kazimierza Dolnego dla Marii Kuncewiczowej, ze zbiorów Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym

Maria Kuncewiczowa odwdzięczy się Kazimierzowi Dolnemu poprzez swoją twórczość. W każdym niemal utworze to nadwiślańskie miasteczko będzie pojawiać się – jeśli nie jako pełnoprawny bohater to przynajmniej wspomnienie arkadii beztroski lat przedwojennych. Kolejnym, materialnym dowodem wdzięczności dla Kazimierza będzie decyzja Marii Kuncewiczowej aby jej dom stał się muzeum – symbolem pewnej epoki Kazimierza Dolnego i związanego z nim środowiska artystycznego. Od początku lat 90. XX wieku aż po czasy współczesne taka właśnie rolę odgrywa Kuncewiczówka (tak popularnie nazywane jest muzeum).

W ponad 90-o letnim życiorysie Marii Kuncewiczowej wiele jeszcze będzie medali, nagród i wyróżnień. Niektórych – jak na przykład Krzyża Komandorskiego Orderu Odrodzenia Polski z Gwiazdą, przyznanego jej w roku 1982 – nie przyjęła, tłumacząc, że jako zwolenniczka swobód obywatelskich nie chce odbierać nagrody od państwa, które tych swobód nie szanuje.11

Inne – jak choćby tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie –Kuncewiczowa będzie przyjmować ze skromnością i … zażenowaniem. W maju 1989 roku – na dwa miesiące przed śmiercią, podczas spotkania z władzami Senatu UMCS, Kuncewiczowa mówiła do naukowców: „Nigdy nie miałam ambicji naukowych. Węzeł, jaki mnie wiąże z nazwiskiem wielkiej uczonej, jest czysto prywatny, bo jako początkująca reporterka literacka byłam obecna na otwarciu Instytutu Marii Curie-Skłodowskiej w Warszawie. (…) Inne, późniejsze spotkania były smutne, bo w Instytucie chorował i umarł mój brat, Aleksander Szczepański i stamtąd wywieziono Go na Powązki. (…) Ten dzisiejszy zaszczyt pogłębia więzy z Jej osobą. Wdzięczność moja dla Was obejmuje jednak w pierwszym rzędzie Waszą pracę dla kultury, wiedzy polskiej, dla dobra kraju i świata”.12

Pisarka przy swoim biurku w domu w Kazimierzu, fotografia ze zbiorów Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym

Ta opowieść będzie mieć jeszcze post scriptum. Dopisała je – a jakże by inaczej – Maria Kuncewiczowa.W jednym z felietonów cyklu „Dyliżans warszawski” pisarka powraca na ul. Sienną 19 w Warszawie, po niemal 20-u latach od przeprowadzki. Wspomina, kiedy jako kilkuletnia dziewczynka wyjeżdżała z rodziną do Płocka, w którym to jej ojciec miał zakładać gimnazjum. Wszyscy uwijali się jak w ukropie pakując bagaże, z wyjątkiem małej Maniusi i jej babki. Dziewczynka jest myślami na podwórku kamienicy, gdzie rośnie rozłożysta akacja, pod którą przesiaduje kot Gaweł, z którym przyjaźni się dziewczynka, a z którym nie zdążyła się pożegnać. O czym myśli babcia dziecka? Wskazując na balkon dawnego mieszkania, który podtrzymują dwa gipsowe orły powiedziała: „Popatrz… jak oni ciągle zrywają się lecieć… Nagle zaszlochała. – I nasz ten biały, kochany i nasz kiedyś , Pan Bóg da, zerwie się z uścisku. Ojciec aż syknął:

-Ależ mama z tą dziką egzaltacją!”. (…) Wchodzę przed dom – pisze po latach Kuncewiczowa – Ptaszyska krzepko trzymają balkon na wyprężonych skrzydłach. Oglądam uważnie fasadę: na parterze w oknie dużo czegoś jaskrawego – godło państwowe. Biały orzeł pławi się w amarancie. Kolektura Loterii Klasycznej. Pogapiłam się, odeszłam… Byłam głęboko zmieszana. Czułam, że babka i ojciec pokłócą się raz jeszcze – może ostatni – w moim życiu. Romantyczna babka powie: popatrz, do czego jego zapędzili! Jakaś u nich Loteria Kłasiczna. Czy na to my wojowali i katorgę cierpieli, żeby on zamiast na chorągwi, na ichnim handlarskim papierku poniewierał się… Handlarze oni, żuliki.

A mój ojciec – rzeczywisty radca stanu, zwolennik pracy organicznej wybuchnie – „Ale też mama z ta dziką egzaltacją!.

Przyspieszyłam kroku. Co mi tam, niech się kłócą! Mnie i teraz, jak i dawniej obchodzą rzeczy nieważne! Gdzie i kiedy zdechł Gaweł? I czemu zrąbano akację?”13

1Alicja Szałagan, Maria Kuncewiczowa – przybliżenia. Szkice biograficzne. Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2015, str.181-182

2j.w

3Maria Kuncewiczowa, Natura, Warszawa 1982, s.33-34.

4Maria Kuncewiczowa , Natura, Natura, Warszawa 1982, s.39

5Maria Kuncewiczowa, Fantomy, Warszawa 1982, s. 179-180.

6Maria Kuncewiczowa, Fantomy, Warszawa 1982, s.180

7Por. Jan Lewandowski, Lubelscy ludzie komendanta (1914-1918) s.46-47[w] Akcent nr 4(150), 2017 r.

8Jerzy Kuncewicz, Wyspy pamięci, Warszawa 1985, s. 48-51.

9Maria Kuncewiczowa, Natura, Warszawa 1982, s. 40-41.

10Maria Kuncewiczowa, Natura, Warszawa 1982, s.41-42.

11Por A. Szałagan, Maria Kuncewiczowa. Monografia, Instytut badań Literackich PAN, Warszawa 1995, s. 127

12Maria Kuncewiczowa, List do Senatu UMCS[w] Akcent nr 4, 1989, s. 51

13Maria Kuncewiczowa, Dyliżans warszawski, Warszawa 1981, s. 20-21